ધીરેન્દ્ર મહેતાની કવિતા — અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી

ગુજરાતી સાહિત્યના બહુવિધ રૂપોમાં મહત્વનું પ્રદાન કરનાર ધીરેન્દ્ર પ્રીતમલાલ મહેતાનો જન્મ અમદાવાદમાં (૨૯-૦૮-૧૯૪૪). ઉછેર અને કોલેજ સુધીનું શિક્ષણ વતન ભુજમાં. એમ.એ., પીએચ.ડી. અમદાવાદ. ગુજરાતીના અધ્યાપક અને વિભાગીય અધ્યક્ષ તરીકે ૩૭ વર્ષની શૈક્ષણિક સેવા પછી વર્ષ ૨૦૦૬માં નિવૃત્તિ. કવિતા, નવલિકા, નવલકથા, નિબંધ, રેખાચિત્ર, વિવેચન આદિના પચાસથી વધુ પુસ્તકો પ્રકાશિત.

માનવ મનનાં ઊંડાણોને તાગતું એમનું કથાસાહિત્ય અને સમ્યક્ વિવેચના સતત સુજ્ઞોના ધ્યાનનું કેન્દ્ર રહ્યા છે. એમની સર્જનયાત્રાના મૂળમાં રહેલી કવિતા સાતત્યપૂર્વક પાંગરતી રહી અને 'પવનના વેશમાં' (૧૯૯૫)થી લઈને 'શાહમૃગ' (૨૦૨૫) સુધી ચાર કાવ્યસંગ્રહો આપણને સાંપડ્યા. તેમજ 'ભૂસકાની ઉજાણી' (૧૯૮૬, ૨૦૦૭)નાં બાળકાવ્યો પણ ગવાતાં અને ઝિલાતાં રહ્યાં. પરંપરા અને પ્રયોગનો સમન્વય રચતી એમની કાવ્યબાની કવિતાનાં અનેકવિધ રૂપોમાં પ્રકટ થતી એમની એક આગવી કવિ-મુદ્રા રચી આપે છે. સંવેદનની સૂક્ષ્મતા, દ્રશ્યાત્મકતા અને લયાત્મકતા સાથેનું વિષયવૈવિધ્ય એ એમની કવિતાનો વિશેષ છે. પ્રદેશવિશેષના પરિવેશને તાદૃશ કરતાં કાવ્યો અને ભૂકંપ-સંવેદનનાં કાવ્યો એમની આગવી ઓળખ બની રહ્યા.

કચ્છના ભીષણ ભૂકંપની પૃષ્ઠભૂ ધરાવતી એમની નવલકથા 'છાવણી' (૨૦૦૬) વર્ષ ૨૦૧૦નો કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદેમીનો પુરસ્કાર પામી તેમજ મરાઠી, હિન્દી અને રાજસ્થાનીમાં એના અનુવાદો પણ થયા. એમની વાર્તાઓ અંગ્રેજી, હિન્દી અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદ પામતી રહી છે. એમનું સર્જન અને વિવેચન રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક, ધનજી કાનજી સુવર્ણચંદ્રક આદિ અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારોથી પોંખાતું રહ્યું છે.

અધ્યયન અને અધ્યાપનથી નિખાર પામેલું વ્યક્તિત્વ ધરાવતા ડૉ. ધીરેન્દ્ર મહેતા આજે એમની વયના આઠમા દાયકામાં પણ સાહિત્યસર્જન અને પરિશીલનમાં કાર્યરત છે.

– રમણીક સોમેશ્વર

કોઈ મુખર ઘોષ વિના મંદ્ર સૂરે ઘૂંટાયેલી કવિતા આપતા રહેલા રમણીક સોમેશ્વર (જ. ૦૨-૦૧-૧૯૫૧) હંમેશાં કાવ્યરસિકોના ધ્યાનવર્તુળમાં રહ્યા છે. ૧૯૯૬માં 'તમે ઉકેલો ભેદ' કાવ્યસંગ્રહ આપ્યો ત્યારથી એમની કલ્પન-પ્રવણ સર્જકતાએ એમની મુદ્રા આંકેલી. એ પછી ધીમી ગતિએ પણ સાતત્યથી કાવ્ય-સાધના કરતા આ કવિએ ૨૩ વર્ષે બીજો કાવ્યસંગ્રહ 'શાહીનું ટીપું' (૨૦૧૯) આપ્યો એ, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના 'ઉમા-સ્નેહરશ્મિ પારિતોષિક'થી પોંખાયો. એમની કાવ્યકૃતિઓ અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં અનુદિત થતી ગઈ અને ૨૦૨૫માં તો, દિલીપ ઝવેરીએ એમનાં કાવ્યોને 'Table and Other Poems' નામે અંગ્રેજીમાં ઉતાર્યાં.

એમનું સર્જક વિસ્મય સતત ભારતીય-વિદેશી કવિતાના પરિશીલનમાં પણ વિસ્તર્યું. ઉત્તમ કાવ્યોના અનુવાદો એ કરતા રહ્યા. તેલુગુ કવિ એન. ગોપીની દીર્ઘ કવિતાના એમના અનુવાદ 'જળગીત' (૨૦૦૬)ને ૨૦૦૯નો કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદેમીનો અનુવાદ પુરસ્કાર મળ્યો.

'કરચલિયાળું તળાવ' નામે લલિતનિબંધોનો સંગ્રહ આપનાર ને કેટલાંક મહત્ત્વનાં સંપાદનો કરનાર રમણીકભાઈ બેન્ક અધિકારી તરીકે નિવૃત્ત થયા પછી હાલ ભુજમાં નિવસે છે ને સાહિત્ય સર્જન-વાંચન-નિરત રહે છે.

– રમણ સોની